Oszustwo „na wnuczka” i „na policjanta”: jak chronić rodzica

Oszustwo „na wnuczka” i „na policjanta” wciąż kosztuje seniorów oszczędności całego życia. Z tego poradnika dowiesz się, jak rozpoznać próbę oszustwa, jak porozmawiać o tym z mamą lub tatą i jak ustawić telefon, żeby obcy numer nie wyglądał zachęcająco.

Na czym polega oszustwo „na wnuczka”?

Oszustwo „na wnuczka” polega na tym, że przestępca dzwoni do seniora i podaje się za członka rodziny, najczęściej wnuka. Mówi, że miał wypadek albo ma kłopoty i pilnie potrzebuje pieniędzy. Po gotówkę przychodzi „kolega” lub „kurier”. Oszust gra na emocjach i pośpiechu, żeby senior niczego nie sprawdził.

Kogo wybierają oszuści

Według informatora „Seniorze, nie daj się oszukać!” m.st. Warszawy i Komendy Stołecznej Policji głównymi ofiarami są osoby powyżej 80 lat.

Metoda „na policjanta”, „na CBŚ” i „na bank”

W tej odmianie oszust podaje się za policjanta albo funkcjonariusza CBŚP. Mówi, że oszczędności seniora są zagrożone albo że policja prowadzi akcję przeciwko przestępcom. Prosi o wypłatę pieniędzy i przekazanie ich „do zabezpieczenia” albo o przelew na wskazane konto. Podobnie działa rzekomy pracownik banku, który namawia do przelania pieniędzy na „bezpieczne konto”.

Policja odpowiada na to wprost: „Policjanci nigdy nie informują o prowadzonych działaniach i nie proszą o przekazywanie pieniędzy”.

Jak oszuści łączą obie metody

Często najpierw dzwoni fałszywy „wnuczek”, a chwilę później fałszywy „policjant”. Obiecuje złapać oszusta, jeśli senior pomoże w „akcji” i przekaże pieniądze.

Uwaga na trik z numerem 112

Bywa, że oszust sam namawia seniora, żeby sprawdził go pod numerem 112, ale bez przerywania rozmowy. Tak było w Suwałkach w 2022 r.: senior wybrał 112, nie kończąc połączenia, i usłyszał wspólnika oszusta, który podał się za dyspozytora. Dlatego zasada brzmi: najpierw się rozłącz, dopiero potem dzwoń. Najbezpieczniej z innego telefonu.

Skala problemu: ile tracą seniorzy

Według danych Komendy Głównej Policji przekazanych PAP seniorzy stracili w wyniku oszustw „na wnuczka”, „na policjanta” i podobnych ok. 63 mln zł w 2018 r., ponad 72 mln zł w 2019 r. i 89 mln zł w 2020 r. W samym pierwszym półroczu 2021 r. było to 63,6 mln zł. To najnowsze ogólnopolskie dane, do których dotarliśmy.

Problem nie zniknął. W 2022 r. na terenie garnizonu stołecznego, czyli w Warszawie i okolicznych powiatach, policja odnotowała 378 takich oszustw.

Jak rozpoznać próbę oszustwa

Przestępcy zmieniają historie, ale schemat jest podobny. Te sygnały powinny zapalić czerwoną lampkę:

• Pośpiech. „Musisz to zrobić teraz”, „nie ma czasu”.
• Pieniądze. Prośba o gotówkę, przelew, kod BLIK albo wypłatę oszczędności.
• Tajemnica. „Nie mów nikomu”, „nie dzwoń do córki”, „to tajna akcja”.
• Obcy po odbiór. Po pieniądze ma przyjść „kurier”, „kolega” albo „funkcjonariusz”.
• Silne emocje. Wypadek, szpital, areszt. Strach ma wyłączyć rozsądek.
• Znajomy numer lub głos. Oszuści potrafią podszyć się pod cudzy numer telefonu (to tzw. spoofing). Według gov.pl potrafią też stworzyć wierną imitację głosu dziecka lub wnuka na podstawie krótkiej próbki.

Co powiedzieć rodzicowi

Zacznij spokojnie, bez straszenia

Nie mów „dasz się oszukać”. Powiedz raczej: „Słyszałem o oszustach, którzy dzwonią do starszych osób. Ustalmy, co robimy, gdyby ktoś zadzwonił”. Opowiedz, jak działa oszustwo, zanim ktoś zadzwoni naprawdę.

Ustalcie jedną zasadę

Najprostsza zasada brzmi: rozmowa o pieniądzach, więc się rozłączam i dzwonię do rodziny. Nie ma wyjątków, nawet gdy głos brzmi znajomo i ktoś płacze w słuchawkę.

Ustalcie rodzinne hasło

Rodzinne hasło to wcześniej ustalone słowo lub krótkie zdanie znane tylko rodzinie. Jeśli dzwoniący nie potrafi go podać, to sygnał oszustwa. Według gov.pl hasło powinno:

• być proste, ale nieoczywiste, np. związane ze wspólnym wspomnieniem,
• nie pojawiać się w mediach społecznościowych,
• być ustalone na żywo, a nie wysłane SMS-em czy komunikatorem.

Przećwiczcie to razem

Zadzwoń do rodzica jako „wnuczek w kłopotach”, a on niech przećwiczy rozłączenie się i oddzwonienie na znany numer. Taka próba zostaje w pamięci dłużej niż ostrzeżenie.

Zostaw kartkę przy telefonie

W stresie łatwiej przeczytać niż przypomnieć sobie. Wydrukuj kartkę z zasadami dużymi literami i wpisz na niej numer do siebie. Pobierz kartkę do druku (PDF, A4).

Co zrobić, gdy dzwoni oszust

1. Rozłącz się. Nie tłumacz się i nie wdawaj w rozmowę.
2. Zadzwoń sam do bliskiej osoby. Wybierz numer z kontaktów albo z klawiatury. Nie oddzwaniaj na numer, z którego przyszło połączenie.
3. Zgłoś próbę oszustwa pod 112. Najpierw zakończ rozmowę, dopiero potem wybierz numer alarmowy.
4. Nie wypłacaj pieniędzy i nie podawaj kodów. Żadnej gotówki, przelewu ani kodu BLIK pod dyktando dzwoniącego.
5. Powiedz komuś. Rodzinie albo sąsiadowi. Oszustowi zależy na tym, żebyś został z tym sam.

Jak ustawić telefon, żeby obcy numer nie wyglądał zachęcająco

Rozmowa i hasło to podstawa. Pomaga też dobrze przygotowany telefon. Cel jest prosty: połączenie od bliskiej osoby ma wyglądać znajomo, a od obcego numeru ostrożnie.

W każdym smartfonie

• Zapisz numery bliskich z imieniem i relacją, np. „Kasia, córka”, najlepiej ze zdjęciem. Wtedy każde inne połączenie od razu wygląda obco.
• Sprawdź w ustawieniach aplikacji Telefon blokowanie numerów prywatnych i filtr spamu. Nazwy opcji zależą od producenta.
• Podejrzanego SMS-a przekaż bezpłatnie na numer 8080. Trafi do CERT Polska.
• Połóż obok telefonu kartkę z zasadami i numerem do siebie.

Nestor, aplikacja na telefon

Nestor: telefon, który ostrzega przed obcym numerem

Aplikacja Nestor zamienia smartfon seniora w prosty telefon i przejmuje dzwonienie oraz SMS-y. Dzięki temu połączenie od bliskiej osoby i od obcego numeru wyglądają zupełnie inaczej.

• Nieznany numer dzwoni z wyraźnym ostrzeżeniem „To może być oszust”, a czerwony przycisk NIE ODBIERAJ jest na górze ekranu.
• Opiekun może obce numery wyciszyć albo zablokować.
• SMS od nieznanego numeru pokazuje się dopiero za planszą ostrzegawczą.
• Bliscy są na dużych przyciskach z imieniem i relacją, więc łatwo samemu oddzwonić.
• Czerwony przycisk WEZWIJ POMOC łączy z wybraną bliską osobą i wysyła SMS z pozycją.

Nestor działa na smartfonie z Androidem 8 lub nowszym i jest bezpłatny. Aplikacja dla rodziny Nestor Opiekun: pierwszy miesiąc 0 zł, potem 19,99 zł miesięcznie za całą rodzinę. Jeśli rodzic nie korzysta ze smartfona, tablet Nestor Tab przyjmuje rozmowy i SMS-y tylko od rodziny i zaufanych numerów.

Poznaj Nestora Zainstaluj Nestora

Nestor nie jest wyrobem medycznym ani usługą teleopieki i nie zastępuje numeru alarmowego 112. Przycisk WEZWIJ POMOC łączy z osobą wskazaną przez opiekuna, a nie ze służbami.

Co zrobić, jeśli rodzic już przekazał pieniądze

Liczy się czas. Nie obwiniaj rodzica, tylko działaj:

1. Zadzwoń pod 112 i zgłoś przestępstwo. Podaj, kiedy i komu przekazano pieniądze oraz jak wyglądała osoba po odbiorze.
2. Skontaktuj się z bankiem. Jeśli był przelew, kod BLIK albo podane dane karty, zadzwoń na infolinię banku z numeru na karcie lub ze strony banku i zablokuj kartę lub konto.
3. Zapisz szczegóły. Godziny połączeń, numery, treść rozmowy. Przydadzą się policji.
4. Porozmawiaj spokojnie. Wstyd sprawia, że seniorzy ukrywają takie sytuacje, a to ułatwia kolejne oszustwa.

Najczęstsze pytania

Podsumowanie

Oszustwo „na wnuczka” i „na policjanta” opiera się na pośpiechu, emocjach i tajemnicy. Najlepsza ochrona to jedna zasada ustalona z rodzicem: rozmowa o pieniądzach, więc się rozłączam i sprawdzam. Dodaj do tego rodzinne hasło, kartkę przy telefonie i telefon, który ostrzega przed obcym numerem. Nie wiesz, jakie urządzenie wybrać? Rozwiąż krótki quiz i dobierz rozwiązanie dla rodzica.

Więcej poradników znajdziesz w dziale Poradniki.